شبکیه چشم را می توان به فیلم دوربین عکاسی ای تشبیه کرد جایی که نور ثبت می شود تا تصویر شکل بگیرد اما در واقعیت شبکیه بسیار فراتر از یک پرده ساده می باشد شبکیه یک بافت عصبی زنده و بخشی از سیستم عصبی مرکزی محسوب می شود که قسمتی از مغز است که به انتهای چشم امتداد یافته است.
این ساختار پیچیده با داشتن حدود ۱۰ لایه مجزا وظیفه دریافت نور، تبدیل آن به سیگنال های عصبی و آغاز فرآیند پردازش تصویر را عهده دار است و در میان این لایه ها، اگرچه ساختار شبکیه چشم چندلایه است اما ۵ نوع سلول عصبی اصلی نقش بازیگران اصلی سیستم بینایی را ایفا می کنند و پایه شکل گیری دید انسان را می سازند.
شبکیه کجاست؟ (موقعیت و همسایگان)
شبکیه در بخش داخلی و پشتی کره چشم قرار دارد و سطحی را می پوشاند که به آن فوندوس یا ته چشم می گویند و این لایه عصبی از بیرون با مشیمیه (Choroid) در تماس است که نقش لایه تغذیه کننده را دارد و از داخل با زجاجیه (Vitreous Humor) هم مرز است که به محافظت و حفظ شکل چشم کمک می کند و در مرکز شبکیه ناحیه ای بسیار حساس به نام ماکولا یا لکه زرد قرار دارد که در مرکز آن Fovea مسئول دقیقترین و شفافترین بخش بینایی است.
طبقهبندی سلولهای شبکیه (مسیر عمودی و افقی)
پردازش تصویر در شبکیه به صورت تصادفی انجام نمی شود، بلکه یک ساختار درختی و سازمان یافته دارد که اطلاعات نوری پس از ورود به شبکیه، از دو مسیر اصلی عبور می کنند: مسیر مستقیم (عمودی) که انتقال پیام را بر عهده دارد و مسیر جانبی (افقی) که وظیفه تنظیم، تقویت و بهبود کیفیت تصویر را انجام می دهد. این سازمان دهی نشان می دهد شبکیه یک مرکز پردازش عصبی پیشرفته است، نه فقط گیرنده نور.
گیرندههای نوری (Photoreceptors): آغاز بینایی
سلول های گیرنده نوری اولین سلول هایی هستند که نور را به سیگنال عصبی تبدیل می کنند و شامل سلول های استوانه ای (Rod Cells) و مخروطی (Cone Cells) هستند و سلول های استوانه ای با رنگدانه رودوپسین (Rhodopsin) مسئول دید در شب (Scotopic) و تشخیص شدت نور هستند در حالی که سلول های مخروطی با یودوپسین (Iodopsin) دید رنگی، حدت بینایی و دید در روز (Photopic) را برای افراد فراهم می کنند، مخروط ها در ناحیه فووآ متراکم اند و استوانه ها بیشتر در محیط شبکیه پراکنده شده اند.
سلولهای رابط (Interneurons): پردازشگرهای میانی
سلول های رابط نقش مدیران میانی سیستم بینایی را دارند و سیگنال خام نوری را قبل از ارسال به مغز پالایش می کنند سلول های دوقطبی (Bipolar Cells) پل ارتباطی بین گیرنده ها و سلول های خروجی هستند، سلول های افقی (Horizontal Cells) با ایجاد مهار جانبی (Lateral Inhibition) کنتراست تصویر را افزایش می دهند و سلول های آماکرین (Amacrine Cells) در تشخیص حرکت و زمان بندی سیگنال ها نقش مهمی دارند و این تعاملات از طریق سیناپس ها انجام می شود.
سلولهای خروجی (Ganglion Cells): فرستادگان به مغز
سلول های گانگلیونی آخرین ایستگاه پردازش در شبکیه هستند و پیام نهایی را به مغز ارسال می کنند و آکسون های این سلول ها با هم جمع می شوند و عصب بینایی (Optic Nerve) را تشکیل می دهند، جایی که خروج آن باعث ایجاد نقطه کور می شود.
انواع مختلفی از این سلول ها مانند M و P برای حرکت و جزئیات، و ipRGCs با رنگدانه ملانوپسین برای تنظیم ریتم خواب و بیداری نقش مهمی دارند.
سلولهای پشتیبان گلیال (The Support System)
سلولهای گلیال شبکیه اگرچه مستقیما در انتقال پیام عصبی مشارکت ندارند، اما ستون فقرات حیاتی سیستم بینایی محسوب می شوند و سلول های مولر (Müller Glia) با حفظ هومئوستازی، تنظیم یون ها و تامین متابولیسم، محیطی پایدار برای نورون ها فراهم می کنند، در حالی که آستروسیت ها در تغذیه و محافظت عصبی نقش دارند و از سوی دیگر، میکروگلیا مسئول پاکسازی مواد زائد و دفاع ایمنی شبکیه است و سلامت بلندمدت بافت عصبی را تضمین می کند.
فیزیولوژی دیدن: فوتوترانسداکشن چگونه رخ میدهد؟
در فرایند فوتوترانسداکشن (Phototransduction)، برخورد فوتون نور به رنگدانه های گیرنده های نوری باعث فعال شدن مسیرهای فتوشیمیایی و تغییر وضعیت کانال های یونی غشای سلول ها می شود. این تغییر به هایپرپلاریزاسیون گیرنده نوری، کاهش آزادسازی گلوتامات و در نهایت تبدیل سیگنال نوری به یک پیام عصبی الکتریکی منجر میگردد.
بیماریهای مرتبط و اهمیت بالینی
آسیب به سلول های شبکیه می تواند منجر به بیماری های بینایی جدی شود که تخریب فوتورسپتورها عامل بیماری هایی مانند رتینیت پیگمنتوزا (Retinitis Pigmentosa) و دژنراسیون ماکولا (Macular Degeneration) است که با شب کوری و کاهش دید مرکزی همراه است. مرگ تدریجی سلول های گانگلیونی باعث گلوکوم (آب سیاه) می شود و با روش هایی مانند OCT و نوار چشم (ERG) می توان این آسیب ها را زودهنگام شناسایی و از تحلیل شبکیه جلوگیری کرد.
سوالات متداول (FAQ)
در ادامه این مقاله از سایت دکتر رضا عرفانیان سلیم به سوالات متداول شما می پردازیم:
کدام سلولهای شبکیه مسئول دید در شب هستند؟
سلول های استوانه ای (Rod Cells) با رنگدانه رودوپسین مسئول دید در شب هستند.
نقش سلولهای گانگلیونی در گلوکوم چیست؟
افزایش فشار چشم باعث مرگ سلول های گانگلیونی و کاهش بینایی یا نابینایی می شود.
تفاوت سلولهای دوقطبی و آماکرین چیست؟
سلول های دوقطبی پیام را بین گیرندههای نوری و گانگلیونی منتقل می کنند و سلول های آماکرین حرکت و جزئیات زمانی تصویر را پردازش می کنند.
