دیسک بینایی یا سر عصب بینایی (Optic Disc / Optic Nerve Head) نقطه ای در شبکیه است که می توان آن را به درستی محل اتصال کابل چشم به مغز دانست تا جایی که آکسون های سلول های گانگلیونی گرد هم می آیند و پیام های عصبی بینایی را از طریق عصب بینایی یا عصب اپتیک به مغز منتقل می کنند، این ناحیه برخلاف سایر بخشهای شبکیه چشم هیچ گیرنده نوری ندارد و به همین دلیل همان نقطه کور فیزیولوژیک (Blind Spot) طبیعی چشم محسوب می شودالبته مغز ما توانایی ویژه ای در نادیده گرفتن این نقطه کور و پوشش آن با اطلاعات بینایی اطراف آن در میدان دید ، دارد. دیسک بینایی که با نام پاپیلا هم شناخته می شود، نقش حیاتی در سلامت عصب بینایی و کیفیت دید دارد.
آناتومی دیسک بینایی؛ یک دیسک سالم چه شکلی است؟
دیسک بینایی سالم از نظر ظاهری شبیه یک دونات می باشد، حاشیه بیرونی یا لبه عصبی (Neuroretinal Rim) با رنگ نارنجی – صورتی نشان دهنده بافت سالم عصب هست و کاپ یا حفره مرکزی (Optic Cup) به صورت ناحیه ای روشن تر در مرکز دیده می شود. در حالت طبیعی، حاشیه دیسک مرز مشخصی دارد، عروق خونی از مرکز آن خارج می شوند و ضخامت لبه عصبی از قانون ISNT پیروی می کند که کف دیسک نیز توسط ساختار مشبک لامینا کریبروزا پشتیبانی می شود. نکته مهم این است که دیسک بینایی با ماکولا (لکه زرد) متفاوت است، چرا؟ چون ماکولا مسئول دید دقیق و مرکزی است، در حالی که دیسک تنها محل خروج عصب بینایی و فاقد گیرنده نوری می باشد.
نسبت کاپ به دیسک (CDR) چیست و چرا مهم است؟
نسبت کاپ به دیسک (Cup-to-Disc Ratio یا CDR) شاخصی است که نشان می دهد سوراخ وسط دونات یا همان دیسک بینایی چه اندازه ای نسبت به کل دیسک دارد و بزرگتر شدن این کاپ معمولا به معنای کاهش یا از بین رفتن بافت عصبی و گود شدن عصب می باشد. CDR نرمال حدود ۰٫۳ در نظر گرفته می شود اما آنچه برای چشم پزشک اهمیت بیشتری دارد عدم تقارن (Asymmetry) بین دو چشم می باشد که افزایش غیرطبیعی این نسبت می تواند فرد را در گروه مشکوک به آب سیاه یا گلوکوم (Glaucoma Suspect) قرار دهد و گاهی با تغییراتی مانند آتروفی یا تحلیل دور دیسک همراه است.
بیماریهای دیسک بینایی؛ ۳ تهدید اصلی
گلوکوم (آب سیاه) شایع ترین تهدید دیسک بینایی است که بعلت افزایش زیاد فشار داخل چشم و به صورت گود شدن تدریجی دیسک و تخریب لایه های عصبی مانند RNFL بروز می کند که این روند معمولا بدون درد و خاموش پیش می رود و در نهایت می تواند به دید تونلی منجر شود اما در مقابل، پاپیل ادما (Papilledema) به دلیل افزایش فشار داخل جمجمه ایجاد می شود و با ورم عصب چشم، سردرد و ادم دیسک همراه است و این وضعیت بسیار مهم بوده و نیاز به بررسی کامل دارد. سومین حالت، دروزن دیسک بینایی است که به صورت رسوبات کلسیمی بروز می کند و معمولا خوش خیم است اما می تواند ظاهری شبیه ورم ایجاد کند (سودوپاپیل ادما) و گاهی با تغییر شکل دیسک، خونریزی اسپلینتر یا کاهش تدریجی دید اشتباه گرفته شود.
توجه داشته باشیم که در صد بالایی از مبتلایان به بیماری مولتیپل اسکلروز MS اولین گرفتاری را در التهاب عصب اپتیک و کاهش دید ناگهانی تجربه میکنند و عده دیگرشان هم در سیر بیماری دچار ان میشوند.
روشهای تشخیص و تفسیر عکس دیسک
در بررسی دیسک بینایی، OCT مانند یک سی تی اسکن دقیق عمل می کند و با ارائه نقشه ضخامت لایه های عصبی، کوچک ترین تغییرات در بافت دیسک و RNFL را نشان می دهد و در افتالموسکوپی (Fundoscopy)، پزشک با معاینه مستقیم و گاهی پس از استفاده از قطره، عکس رنگی ته چشم را ارزیابی کرده و شکل، حاشیه و عروق دیسک را می بیند. تست میدان بینایی (Visual Field Test یا پریمتری) نیز نواحی دچار کاهش دید یا اسکوتوما را مشخص می کند و ارتباط بین تغییرات ساختاری دیسک و عملکرد بینایی را می سنجد.
علائم خطر: چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟
- تاری دید ناگهانی یا پیشرونده
- کاهش یا از دست دادن بخشی از میدان دید
- سردرد شدید به ویژه در ساعات اولیه صبح
- دیدن هاله نور اطراف چراغ ها
- درد پشت چشم یا اطراف حدقه
- اختلال در تشخیص رنگ ها
در صورت تجربه هر یک از این علائم به ویژه اگر به طور ناگهانی بروز کرده اند، مراجعه سریع به چشم پزشک ضروری می باشد و تشخیص زودهنگام می تواند از آسیب دائمی عصب بینایی و کاهش بینایی پیشگیری کند.
سوالات متداول (FAQ)
در ادامه به سوالات متداول شما عزیزان که در مطب دکتر رضا عرفانیان سلیم مطرح می شود، می پردازیم:
آیا دیسک بینایی قابل ترمیم است؟
بافت عصبی آسیب دیده معمولا قابل بازسازی نیست، اما با تشخیص به موقع می توان از پیشرفت آسیب جلوگیری و عملکرد باقیمانده عصب بینایی را حفظ نمود.
آیا استرس باعث ورم دیسک میشود؟
خیر، استرس به طور مستقیم باعث ورم دیسک نمی شود، اما با افزایش فشار خون می تواند ریسک مشکلات عصب بینایی را بالا ببرد.
تفاوت دروزن و ورم دیسک چیست؟
دروزن دیسک رسوبات سخت و شبیه سنگ ریزه است، در حالی که ورم دیسک ناشی از تجمع مایع و افزایش فشار بوده و ماهیت کاملا متفاوتی دارد.
